Długi w rodzinie - odpowiedzialność małżonków i pomoc bliskim

Jak długi wpływają na całą rodzinę?

Problemy finansowe rzadko ograniczają się do osoby, która podpisała umowę. Nawet gdy prawnie odpowiada tylko jeden członek rodziny, zadłużenie może wpływać na wspólny budżet, zdolność kredytową, możliwość utrzymania mieszkania i codzienne poczucie bezpieczeństwa.

Najczęstsze problemy rodzin zadłużonych to:

• brak wiedzy o rzeczywistej wysokości zobowiązań,
• ukrywanie pożyczek przed partnerem,
• przeznaczanie całego dochodu na raty,
• spłacanie jednego długu kolejnym,
• konflikt dotyczący podziału wydatków,
• obawa o wspólne mieszkanie lub samochód,
• zajęcie wspólnego rachunku,
• brak pieniędzy na potrzeby dzieci,
• zadłużenie pozostające po rozwodzie,
• zobowiązania odkryte po śmierci bliskiej osoby.

Pierwszym krokiem powinno być oddzielenie emocji od faktów. Rodzina potrzebuje kompletnej listy zobowiązań, informacji o wierzycielach, umowach, zabezpieczeniach oraz trwających postępowaniach.

Czy małżonek odpowiada za długi drugiego małżonka?

Nie istnieje zasada, zgodnie z którą ślub automatycznie powoduje odpowiedzialność za każdy dług partnera. Zakres odpowiedzialności zależy od charakteru zobowiązania oraz ustroju majątkowego.

Należy rozróżnić kilka sytuacji.

Wspólnie podpisany kredyt lub pożyczka

Jeżeli oboje małżonkowie podpisali umowę jako kredytobiorcy lub pożyczkobiorcy, oboje odpowiadają wobec wierzyciela. Bank może żądać spłaty zgodnie z treścią umowy od obojga albo od jednego ze współdłużników. Dotyczy to również sytuacji, w której po rozwodzie mieszkanie lub inny składnik majątku przypadł tylko jednej osobie. Rzecznik Finansowy wskazuje, że małżonkowie zaciągający wspólny kredyt hipoteczny stają się dłużnikami solidarnymi wobec banku.

Dług zaciągnięty tylko przez jednego małżonka

Jeżeli umowę podpisała wyłącznie jedna osoba, trzeba sprawdzić, czy drugi małżonek wyraził zgodę, na jaki cel przeznaczono pieniądze i jaki majątek może odpowiadać za zobowiązanie.

Brak podpisu pod umową nie zawsze oznacza, że zadłużenie pozostanie całkowicie bez wpływu na majątek rodzinny. Nie oznacza też automatycznie, że drugi małżonek staje się osobistym dłużnikiem.

Zobowiązania dotyczące zwykłych potrzeb rodziny

Osobnej oceny wymagają zobowiązania związane ze zwykłymi potrzebami gospodarstwa domowego, na przykład podstawowymi kosztami utrzymania rodziny. Zakres odpowiedzialności może być w takich sprawach inny niż przy pożyczce przeznaczonej wyłącznie na prywatny cel jednego małżonka.

Poręczenie lub przystąpienie do długu

Osoba, która poręczyła zobowiązanie partnera albo później przystąpiła do długu, może ponosić bezpośrednią odpowiedzialność na podstawie podpisanego dokumentu. Przed wyrażeniem zgody należy sprawdzić nie tylko wysokość raty, ale też pełną kwotę zobowiązania i konsekwencje niewypłacalności głównego dłużnika.

Jak sprawdzić, które długi są wspólne?

Przygotuj osobną tabelę dla każdego zobowiązania. Powinna zawierać:

• nazwę wierzyciela,
• numer umowy,
• datę zawarcia,
• osoby, które podpisały dokument,
• pierwotną i aktualną kwotę długu,
• cel finansowania,
• informację o zgodzie małżonka,
• rodzaj zabezpieczenia,
• status umowy,
• etap windykacji, sprawy sądowej lub egzekucji,
• majątek, z którego wierzyciel próbuje uzyskać spłatę.

Nie opieraj się wyłącznie na pamięci ani ustnych zapewnieniach partnera. Sprawdź umowy, aneksy, poręczenia, korespondencję bankową, nakazy zapłaty i dokumenty komornicze.

Szczególną uwagę zwróć na dokumenty podpisane jako:

• współkredytobiorca,
• współpożyczkobiorca,
• poręczyciel,
• dłużnik rzeczowy,
• współwłaściciel zabezpieczonej nieruchomości,
• osoba wyrażająca zgodę na zobowiązanie.

Co zrobić, gdy oboje partnerzy mają długi?

Gdy zadłużenie dotyczy obu osób, nie należy przygotowywać dwóch niezależnych planów bez uwzględnienia całego gospodarstwa domowego. Wspólne koszty, dzieci, mieszkanie i podstawowe rachunki wpływają na możliwości każdego z partnerów.

Najpierw:

1. Zbierzcie wszystkie umowy i pisma.
2. Ustalcie aktualne saldo każdego długu.
3. Oznaczcie zobowiązania wspólne i indywidualne.
4. Sprawdźcie, które sprawy są już w sądzie lub u komornika.
5. Obliczcie miesięczny dochód netto rodziny.
6. Ustalcie niezbędne koszty utrzymania.
7. Określcie rzeczywistą kwotę możliwą do przeznaczenia na spłatę.
8. Wybierzcie sprawy wymagające natychmiastowej reakcji.
9. Przygotujcie propozycje dla wierzycieli.
10. Ustalcie zasady kontroli budżetu.

Nie dzielcie pieniędzy automatycznie po równo między wszystkie zobowiązania. Priorytet może zależeć od etapu postępowania, zabezpieczenia, kosztów, ryzyka utraty mieszkania oraz rodzaju długu.

Szczegółowy plan znajduje się w poradniku: co zrobić, gdy pętla długów dotyczy obu partnerów.

Plan spłaty przy jednym dochodzie

Rodzina utrzymująca się z jednego wynagrodzenia powinna przygotować plan na podstawie kwoty rzeczywiście wpływającej na rachunek, a nie dochodów osiąganych przed utratą pracy, urlopem rodzicielskim, chorobą lub inną zmianą sytuacji.

Budżet powinien uwzględniać:

• mieszkanie i media,
• żywność,
• leczenie,
• transport do pracy,
• wydatki związane z dziećmi,
• alimenty,
• ubezpieczenia,
• bieżące raty,
• zaległości,
• wydatki nieregularne,
• niewielką rezerwę awaryjną.

Nie ma jednej proporcji budżetowej odpowiedniej dla każdej rodziny. Reguły procentowe mogą być punktem wyjścia, ale nie powinny zastępować analizy rzeczywistych kosztów.

Plan jest bezpieczny tylko wtedy, gdy możliwa do spłaty rata pozostaje wykonalna również w miesiącu, w którym pojawi się typowy dodatkowy wydatek.

Przeczytaj: plan spłaty długów dla małżeństwa z jednym dochodem.

Jak pomóc zadłużonej osobie bliskiej?

Pomoc nie musi oznaczać spłacenia wszystkich zobowiązań z własnych środków. Najbardziej wartościowe może być uporządkowanie sytuacji i pomoc w wykonaniu konkretnych działań.

Możesz pomóc bliskiej osobie:

• zebrać umowy i pisma,
• przygotować listę wierzycieli,
• sprawdzić terminy sądowe,
• ustalić wysokość dochodów i wydatków,
• umówić konsultację,
• przygotować pytania do prawnika lub doradcy,
• skontaktować się z wierzycielem za zgodą dłużnika,
• uporządkować korespondencję,
• zbudować plan domowego budżetu,
• znaleźć bezpłatną pomoc prawną,
• towarzyszyć podczas trudnej rozmowy.

Pomagaj w sposób, który nie niszczy Twojego własnego bezpieczeństwa finansowego. Zanim przekażesz pieniądze, ustal, czy jednorazowa wpłata rzeczywiście poprawi sytuację, czy tylko odsunie problem na kolejny miesiąc.

Jak pomagać, nie przejmując długów?

Przed podpisaniem jakiegokolwiek dokumentu sprawdź, czy nie stajesz się:

• poręczycielem,
• współkredytobiorcą,
• współpożyczkobiorcą,
• dłużnikiem solidarnym,
• właścicielem nieruchomości obciążanej hipoteką,
• osobą ustanawiającą zabezpieczenie na własnym majątku.

Nie podpisuj umowy tylko dlatego, że bank, pożyczkodawca albo zadłużony krewny przedstawia ją jako „formalność”. Poręczenie może oznaczać obowiązek spłaty całego zobowiązania, jeżeli główny dłużnik przestanie regulować raty.

Bezpieczniejszą formą pomocy może być:

• opłacenie konkretnego niezbędnego rachunku,
• zakup żywności lub leków,
• czasowa pomoc mieszkaniowa,
• sfinansowanie profesjonalnej konsultacji,
• pomoc w znalezieniu pracy,
• przejęcie części obowiązków domowych,
• przygotowanie planu spłaty.

Jeżeli decydujesz się pożyczyć pieniądze członkowi rodziny, ustal warunki na piśmie. Jasne zasady pomagają chronić relację i ograniczają późniejsze nieporozumienia.

Czego bliscy nie powinni robić?

Próba szybkiego ratowania sytuacji może doprowadzić do zwiększenia liczby zadłużonych osób w rodzinie.

Nie należy:

• zaciągać chwilówki na spłatę długu krewnego,
• poręczać zobowiązania bez analizy dokumentów,
• przekazywać wszystkich oszczędności bez planu,
• ukrywać korespondencji sądowej,
• pomagać w pozornym przepisywaniu majątku,
• zatajać składników majątkowych przed syndykiem lub komornikiem,
• podpisywać dokumentów in blanco,
• przekazywać danych do bankowości,
• ignorować terminów,
• płacić przypadkowej firmie za gwarantowane „usunięcie długów”.

Pomoc powinna prowadzić do uporządkowania sytuacji, a nie do przeniesienia zadłużenia na kolejną osobę.

Długi po rozwodzie

Rozwód nie powoduje automatycznego wygaśnięcia wspólnie podpisanych zobowiązań. Jeżeli byli małżonkowie pozostają współkredytobiorcami, wewnętrzne ustalenie, że raty będzie płacić tylko jedna osoba, nie musi wiązać banku.

Po rozwodzie należy:

1. Sporządzić listę wspólnych długów.
2. Sprawdzić aktualne salda i zabezpieczenia.
3. Ustalić, kto faktycznie korzysta z finansowanego majątku.
4. Skontaktować się z wierzycielami.
5. Sprawdzić możliwość przejęcia lub refinansowania kredytu.
6. Potwierdzić wzajemne ustalenia na piśmie.
7. Kontrolować terminowość spłat.
8. Zachowywać potwierdzenia własnych wpłat.

Podział mieszkania lub samochodu między byłych małżonków nie jest tym samym co zmiana stron umowy kredytowej. Zwolnienie jednej osoby z długu wymaga odpowiedniego porozumienia z wierzycielem.

Więcej informacji: długi po rozwodzie - kto je spłaca.

Komornik a wspólny rachunek małżonków

Rzecznik Finansowy wskazuje, że na podstawie tytułu wykonawczego przeciwko jednemu z małżonków egzekucja może zostać skierowana do wspólnego rachunku bankowego. Małżonek dłużnika może jednak podejmować działania dotyczące środków, które nie należą do majątku wspólnego albo są chronione ze względu na swoje pochodzenie.

Po zajęciu wspólnego rachunku:

• sprawdź sygnaturę i zakres zajęcia,
• ustal, przeciwko komu prowadzona jest egzekucja,
• przygotuj historię wpływów,
• oznacz środki należące wyłącznie do drugiego małżonka,
• zabezpiecz dokumenty potwierdzające źródło pieniędzy,
• skontaktuj się z bankiem i komornikiem,
• sprawdź właściwy środek prawny.

Nie wystarczy ustne zapewnienie, że pieniądze należą do drugiej osoby. Potrzebne mogą być wyciągi, umowy, decyzje o świadczeniach i pozostałe dokumenty.

Czy komornik może zająć samochód współmałżonka?

Znaczenie ma przede wszystkim własność pojazdu, data i sposób jego nabycia, ustrój majątkowy oraz podstawa prowadzonej egzekucji.

Przygotuj:

• umowę kupna,
• fakturę,
• potwierdzenie płatności,
• dowód rejestracyjny,
• dokumenty dotyczące ustroju majątkowego,
• informacje o źródle pieniędzy przeznaczonych na zakup,
• umowę darowizny lub dokument spadkowy, jeżeli pojazd został nabyty w taki sposób.

Dowód rejestracyjny jest ważnym dokumentem, ale w spornej sytuacji mogą być potrzebne również materiały potwierdzające rzeczywiste prawo własności.

Jeżeli zajęto rzecz należącą do osoby innej niż dłużnik, właściciel może dochodzić jej zwolnienia spod egzekucji. Krajowa Rada Komornicza wskazuje, że o zwolnieniu zajętej rzeczy rozstrzyga sąd, a z podjęciem działania nie należy zwlekać.

Przeczytaj: czy komornik może zająć samochód współmałżonka.

Konto i oszczędności dziecka

Majątek dziecka nie jest po prostu dodatkowym majątkiem rodziców. Rodzice sprawują nad nim zarząd, ale nie mogą dowolnie wykorzystywać pieniędzy małoletniego do własnych celów. Rzecznik Finansowy wyjaśnia, że czynności przekraczające zwykły zarząd majątkiem dziecka mogą wymagać zezwolenia sądu opiekuńczego.

Aby ograniczyć ryzyko sporu:

• nie przechowuj pieniędzy dziecka na rachunku zadłużonego rodzica,
• prowadź osobny rachunek należący do dziecka,
• zachowuj potwierdzenia darowizn i wpłat,
• opisuj tytuły przelewów,
• przechowuj dokumenty dotyczące stypendium, alimentów lub spadku,
• nie używaj rachunku dziecka do prywatnych rozliczeń rodziców.

Jeżeli doszło do zajęcia środków należących do dziecka, należy szybko ustalić podstawę zajęcia i przedstawić dokumenty potwierdzające własność oraz pochodzenie pieniędzy.

Szczegółowe informacje znajdziesz w poradniku: czy komornik może zająć konto dziecka.

Prezenty ślubne a długi jednego z małżonków

To, do kogo należy prezent ślubny, może zależeć od woli darczyńcy i okoliczności przekazania. Część prezentów może być przeznaczona dla obojga małżonków, a część wyłącznie dla jednej osoby.

W razie sporu pomocne mogą być:

• potwierdzenia przelewów,
• tytuły wpłat,
• kartki lub oświadczenia darczyńców,
• umowy darowizny,
• wiadomości dotyczące prezentu,
• dowody zakupu,
• zeznania osób obecnych przy przekazaniu.

Nie należy przepisywać własności prezentów dopiero po rozpoczęciu egzekucji ani tworzyć dokumentów niezgodnych ze stanem faktycznym. Zadaniem dokumentacji jest wykazanie rzeczywistego właściciela.

Przeczytaj: czy komornik może zabrać prezenty ślubne.

Długi po śmierci bliskiej osoby

Po śmierci członka rodziny nie należy automatycznie spłacać wszystkich żądań kierowanych przez wierzycieli. Najpierw trzeba ustalić, kto jest spadkobiercą, jakie składniki wchodzą do spadku i jakie zobowiązania pozostawił zmarły.

Spadkobierca może przyjąć albo odrzucić spadek. Termin na złożenie odpowiedniego oświadczenia wynosi co do zasady sześć miesięcy od dnia, w którym dana osoba dowiedziała się o podstawie swojego powołania do dziedziczenia. Przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza ogranicza odpowiedzialność za długi spadkowe do wartości aktywów spadku.

Po śmierci bliskiej osoby:

1. Zabezpiecz dokumenty.
2. Ustal potencjalnych spadkobierców.
3. Sprawdź umowy, kredyty i zaległe rachunki.
4. Nie uznawaj długu bez jego zweryfikowania.
5. Ustal termin na złożenie oświadczenia.
6. Sprawdź wartość majątku i zobowiązań.
7. Uwzględnij sytuację małoletnich dzieci.
8. Skonsultuj decyzję przed upływem terminu.

Odrzucenie spadku przez rodzica może spowodować przejście prawa do dziedziczenia na kolejne osoby, w tym dzieci. Dlatego decyzję trzeba analizować dla całej rodziny, a nie wyłącznie jednego spadkobiercy.

Szczegółowy poradnik: długi po bliskiej osobie - czy trzeba je spłacać.

Jak rozmawiać z partnerem o długach?

Rozmowa powinna prowadzić do ustalenia faktów i planu, a nie do znalezienia osoby odpowiedzialnej za wszystkie problemy.

Dobrą rozmowę można rozpocząć od przedstawienia:

• liczby wierzycieli,
• aktualnej kwoty zobowiązań,
• miesięcznych rat,
• zaległości,
• otrzymanych pism,
• najbliższych terminów,
• rzeczywistych dochodów,
• kosztów utrzymania rodziny.

Unikaj ogólnych oskarżeń, takich jak „wszystko przez ciebie” albo „nigdy nie umiałeś zarządzać pieniędzmi”. Zamiast tego ustalcie, jakie trzy działania wykonacie w najbliższym tygodniu.

Możecie podzielić role:

• jedna osoba zbiera dokumenty,
• druga kontaktuje się z wierzycielami,
• wspólnie kontrolujecie budżet,
• każdą nową umowę omawiacie przed podpisaniem,
• raz w tygodniu sprawdzacie wykonanie planu.

Jeżeli rozmowy zawsze kończą się konfliktem, pomocna może być obecność neutralnego doradcy, mediatora lub terapeuty.

Jak chronić dzieci przed skutkami zadłużenia?

Dzieci zauważają zmianę atmosfery w domu, nawet jeśli nie znają szczegółów finansowych. Nie powinny być obciążane odpowiedzialnością za problemy dorosłych ani wykorzystywane jako pośrednicy w sporach.

Warto:

• przekazywać informacje odpowiednie do wieku,
• zapewnić dziecko, że nie odpowiada za sytuację,
• nie omawiać konfliktów finansowych w jego obecności,
• utrzymywać możliwie stabilny plan dnia,
• wyjaśnić konieczność ograniczenia wydatków bez wzbudzania strachu,
• chronić pieniądze należące do dziecka,
• nie zaciągać zobowiązań na jego dane,
• nie prosić dziecka o ukrywanie informacji przed drugim rodzicem.

Można powiedzieć: „Przez pewien czas będziemy ostrożniej wydawać pieniądze, ale dorośli zajmują się rozwiązaniem problemu”.

Rodzinny plan wyjścia z długów

Etap 1. Pełna lista zobowiązań

Zbierzcie umowy, salda, pisma sądowe i dokumenty komornicze.

Etap 2. Podział odpowiedzialności

Ustalcie, kto podpisał każdą umowę i z jakiego majątku może być dochodzona spłata.

Etap 3. Ochrona podstawowych potrzeb

Zabezpieczcie mieszkanie, żywność, energię, leczenie, transport do pracy i potrzeby dzieci.

Etap 4. Reakcja na pilne sprawy

Najpierw zajmijcie się terminami sądowymi, wypowiedzianymi umowami, zajęciami i ryzykiem utraty majątku.

Etap 5. Wspólny budżet

Obliczcie kwotę, którą można regularnie przeznaczać na zobowiązania.

Etap 6. Kontakt z wierzycielami

Przygotujcie propozycje rat, restrukturyzacji lub ugody.

Etap 7. Wybór rozwiązania

Porównajcie samodzielny plan spłaty, negocjacje, konsolidację, restrukturyzację, układ i upadłość konsumencką.

Etap 8. Kontrola wykonania

Raz w tygodniu sprawdzajcie wpłaty, pisma i zmiany sald.

Kiedy potrzebna jest pilna pomoc?

Nie odkładaj konsultacji, jeżeli:

• otrzymałeś nakaz zapłaty lub pozew,
• komornik zajął wspólny rachunek,
• zajęto samochód należący do małżonka,
• zagrożone są środki dziecka,
• wyznaczono termin licytacji,
• były małżonek przestał spłacać wspólny kredyt,
• odkryłeś nieznane zobowiązanie partnera,
• minął lub zbliża się termin w sprawie spadku,
• bliski prosi Cię o podpisanie poręczenia,
• rodzina finansuje raty kolejnymi pożyczkami.

Samo prowadzenie rozmów z wierzycielem nie zatrzymuje terminów wskazanych przez sąd lub komornika.