Kto może ogłosić upadłość konsumencką? Kryteria, które zwiększają szanse na umorzenie nawet 100% długów

• Warunki formalne są proste: status konsumenta i niewypłacalność (utrata zdolności do spłaty wymagalnych zobowiązań, domniemywana przy opóźnieniu powyżej 3 miesięcy). Wystarczy jeden wierzyciel.

• Nie ma minimalnej ani maksymalnej kwoty długu, oddłużenie uzyskują osoby z zadłużeniem od kilkunastu tysięcy do wielu milionów złotych.

• Zawinienie w powstaniu długów nie zamyka drogi do oddłużenia, wpływa co najwyżej na długość planu spłaty (36–84 miesiące zamiast maksymalnie 36).

• Trwała niezdolność do spłat (wiek, choroba, niepełnosprawność) może prowadzić do umorzenia 100% długów bez żadnego planu spłaty.

• Uczciwość i kompletność wniosku to kryterium, na które dłużnik ma największy wpływ, i które sądy oceniają najsurowiej.

• W sprawach prowadzonych przez naszą kancelarię sądy umarzają średnio ok. 70% wartości zadłużenia klientów, spłacie w planie spłaty podlega przeciętnie tylko ok. 30% długu.

Wokół upadłości konsumenckiej narosło sporo mitów: że to rozwiązanie tylko dla skrajnych przypadków, że sąd odmawia „na wejściu", że trzeba mieć majątek albo że zawinione długi przekreślają szanse. Rzeczywistość, po liberalizacji przepisów z 2020 r., wygląda zupełnie inaczej. Ustawodawca świadomie szeroko otworzył drzwi do oddłużenia, a rolą dłużnika jest przede wszystkim rzetelnie przedstawić swoją sytuację. W tym artykule pokazujemy, kto kwalifikuje się do oddłużenia i jakie okoliczności realnie zwiększają szanse na umorzenie części, a nawet całości zobowiązań, także na przykładach spraw zakończonych pełnym sukcesem.

Status konsumenta

Upadłość konsumencką może ogłosić osoba fizyczna, która nie prowadzi działalności gospodarczej. Co ważne, kwalifikują się również byli przedsiębiorcy, wystarczy wykreślenie działalności z CEIDG przed złożeniem wniosku, bez żadnego okresu karencji. Z tej drogi korzystają także wspólnicy niektórych spółek, rolnicy nieprowadzący innej działalności oraz osoby, które nigdy nie pracowały zawodowo.

Niewypłacalność

Drugim warunkiem jest niewypłacalność, czyli utrata zdolności do wykonywania wymagalnych zobowiązań pieniężnych. Ustawa przyjmuje domniemanie, że stan ten istnieje, gdy opóźnienie w płatnościach przekracza trzy miesiące. W praktyce chodzi o sytuację, w której dochody nie pozwalają na bieżąco regulować rat i rachunków, niezależnie od tego, czy wierzycieli jest jeden, czy trzydziestu.

Czego ustawa NIE wymaga

Warto podkreślić, czego wśród warunków nie ma. Nie ma minimalnej kwoty zadłużenia. Nie ma wymogu posiadania majątku, upadłość ogłaszają również osoby bez żadnego mieszkania czy samochodu. W praktyce takie postępowania często są nawet prostsze, ponieważ syndyk nie prowadzi likwidacji majątku. Więcej na ten temat opisujemy w artykule upadłość konsumencka bez majątku

Nie ma granicy wieku. Nie ma też, od 2020 r., badania winy dłużnika na etapie ogłaszania upadłości: sąd ogłasza upadłość także wtedy, gdy do zadłużenia doprowadziły błędne decyzje finansowe.

Samo ogłoszenie upadłości to dopiero otwarcie drogi. O tym, czy oddłużenie przyjmie formę krótkiego planu spłaty, czy nawet umorzenia całości długów bez spłat, sąd decyduje na końcu postępowania, oceniając indywidualną sytuację upadłego. Poniższe okoliczności działają na korzyść dłużnika.

1. Niezawinione przyczyny niewypłacalności

Najsilniejszym atutem jest wykazanie, że do zadłużenia doprowadziły okoliczności niezależne od dłużnika: choroba własna lub bliskiego, wypadek, utrata pracy lub redukcja etatu, rozwód, śmierć współmałżonka, nieudźwignięcie kredytu po wzroście stóp procentowych, oszustwo ze strony osób trzecich czy poręczenie kredytu, którego główny dłużnik nie spłacał. Dłużnik, który nie zawinił swojej niewypłacalności, może liczyć na plan spłaty w podstawowym wymiarze, maksymalnie 36 miesięcy, często krótszy.

2. Trudna sytuacja zdrowotna

Choroba, niepełnosprawność czy trwała niezdolność do pracy to okoliczności, które sąd ma obowiązek wziąć pod uwagę zarówno przy ustalaniu wysokości rat, jak i przy rozważaniu umorzenia bez planu spłaty. Orzecznictwo wprost wymaga od sądów indywidualnej oceny stanu zdrowia dłużnika i zakazuje mechanicznego stosowania wskaźników takich jak minimum socjalne (tak m.in. postanowienia VIII Gz 26/22 i VIII Gz 37/22). Kluczowa jest dokumentacja: orzeczenia o niepełnosprawności, dokumentacja medyczna, zaświadczenia o kosztach leczenia.

3. Wiek i sytuacja emerytalna

Osoby w wieku emerytalnym, utrzymujące się z niskiego świadczenia, należą do grupy z największymi szansami na umorzenie zobowiązań bez jakiegokolwiek planu spłaty. Jeżeli emerytura ledwie pokrywa koszty utrzymania i leczenia, a powrót na rynek pracy jest nierealny, sąd może uznać trwałą niezdolność do spłat (art. 491 ze zn. 16 Prawa upadłościowego) i umorzyć 100% długów od razu.

4. Osoby na utrzymaniu i realne koszty życia

Sąd, ustalając plan spłaty, uwzględnia konieczność utrzymania upadłego i osób pozostających na jego utrzymaniu oraz ich potrzeby mieszkaniowe. Samotne rodzicielstwo, opieka nad chorym członkiem rodziny czy niepełnosprawne dziecko to okoliczności, które obniżają raty planu spłaty, pod warunkiem, że zostaną udokumentowane.

5. Ograniczone możliwości zarobkowe

Sąd ocenia nie tylko aktualne dochody, ale i realne możliwości zarobkowe: wykształcenie, kwalifikacje, sytuację na lokalnym rynku pracy. Osoba o niskich kwalifikacjach, w starszym wieku, z ograniczeniami zdrowotnymi, mieszkająca w regionie o wysokim bezrobociu, może liczyć na łagodniejszy plan spłaty niż młody specjalista z perspektywami. Ważne: chodzi o obiektywne ograniczenia, nie o celowe zaniżanie dochodów, tego sądy nie akceptują.

6. Uczciwość i pełna współpraca

To kryterium, na które dłużnik ma stuprocentowy wpływ. Kompletny spis wierzycieli i majątku we wniosku, ujawnienie wszystkich dochodów, terminowe odpowiadanie syndykowi, niewyzbywanie się majątku przed wnioskiem, rzetelna postawa buduje wiarygodność, którą sąd nagradza na końcu postępowania. Działa to też w drugą stronę: zatajenie majątku lub wierzyciela może przekreślić oddłużenie, a długi umyślnie nieujawnione nie podlegają umorzeniu.

7. Względy słuszności i względy humanitarne

Nawet dłużnik, który doprowadził do niewypłacalności w sposób celowy albo korzystał już z oddłużenia w ostatnich 10 latach, nie stoi na straconej pozycji. Ustawa pozwala sądowi mimo wszystko orzec oddłużenie, jeżeli przemawiają za tym względy słuszności lub względy humanitarne, np. podeszły wiek, ciężka choroba, dramatyczna sytuacja rodzinna. To furtka pomyślana właśnie po to, by nikogo definitywnie nie wykluczać z prawa do nowego startu.

– W naszej praktyce nie spotkałem dłużnika, którego sytuacja z góry przekreślałaby oddłużenie. Pytanie prawie nigdy nie brzmi „czy", tylko „w jakiej formie i w jakim czasie". Sąd naprawdę patrzy na człowieka: na zdrowie, wiek, rodzinę, realne możliwości. Naszą rolą jest to wszystko rzetelnie udokumentować i pokazać – mówi Szymon Smykowski, prawnik prowadzący sprawy upadłościowe.

Sądy drugiej instancji konsekwentnie przypominają, że ocena kwalifikacji do poszczególnych form oddłużenia musi być zindywidualizowana. W postanowieniach Sądu Okręgowego w Bydgoszczy (sygn. akt VIII Gz 26/22 i VIII Gz 37/22) wskazano, że przy ustalaniu planu spłaty sąd ma obowiązek uwzględnić możliwości zarobkowe upadłego, konieczność utrzymania jego i osób bliskich oraz ich potrzeby mieszkaniowe, a wskaźniki takie jak minimum socjalne mogą mieć charakter wyłącznie pomocniczy i nie wolno stosować ich mechanicznie. To dobra wiadomość dla dłużników w nietypowych sytuacjach życiowych: sąd nie „podstawia do wzoru", tylko ocenia konkretnego człowieka.

Z kolei postanowienie w sprawie VI Gz 59/17 potwierdza, że orzeczone przez sąd umorzenie obejmuje wszystkie zobowiązania powstałe przed dniem ogłoszenia upadłości, nawet te, których wierzyciele nie zgłosili w postępowaniu. Celem postępowania wobec konsumenta jest bowiem, jak ujmuje to ustawa, umożliwienie umorzenia zobowiązań niewykonanych w postępowaniu upadłościowym, czyli właśnie nowy start dłużnika. Orzecznictwo traktuje ten cel poważnie: oddłużenie nie jest łaską, lecz ustawowym prawem rzetelnego dłużnika.

To pytanie zadaje sobie większość dłużników, i tu przepisy z 2020 r. przyniosły najważniejszą zmianę. Rażące niedbalstwo czy umyślność w doprowadzeniu do niewypłacalności nie blokują ani ogłoszenia upadłości, ani oddłużenia. Konsekwencją jest jedynie dłuższy plan spłaty: od 36 do 84 miesięcy. Odmowa oddłużenia zarezerwowana jest wyłącznie dla przypadków skrajnych, celowego trwonienia majątku lub celowego niepłacenia z zamiarem pokrzywdzenia wierzycieli, i nawet wtedy sąd może zastosować względy słuszności lub humanitarne. Innymi słowy: historia kredytów branych ponad miarę czy nietrafionych decyzji finansowych to typowy materiał spraw upadłościowych, a nie powód do rezygnacji z wniosku.

Skoro kwalifikacja jest tak szeroka, naturalne jest pytanie: ile długu faktycznie znika? Oficjalne źródła milczą, ani Ministerstwo Sprawiedliwości, ani raporty MGBI czy COIG nie publikują danych o wartości umarzanych zobowiązań. Dlatego policzyliśmy to na własnych sprawach: w postępowaniach prowadzonych przez naszą kancelarię, a jest ich już 8000, sądy umarzają średnio około 70% wartości zadłużenia klientów, a do spłaty w ramach dopasowanego planu spłaty trafia przeciętnie jedynie około 30% długu. U osób spełniających przesłanki umorzenia bez planu spłaty, jak pani Alina z historii poniżej, umorzenie sięga 100%, a u pana Grzegorza rata 600 zł miesięcznie przez okres planu spłaty oznacza spłatę zaledwie kilkunastu procent ze 130–150 tysięcy złotych długu. Podkreślamy uczciwie: to średnia z naszej praktyki, nie obietnica, proporcję umorzenia w każdej sprawie ustala sąd na podstawie kryteriów opisanych w tym artykule.

Skoro wiadomo już, jakie okoliczności sąd ocenia pozytywnie, warto je odpowiednio udokumentować, bo w postępowaniu upadłościowym liczy się nie to, co dłużnik przeżył, lecz to, co potrafi wykazać. Przed złożeniem wniosku warto zgromadzić:

• dokumentację medyczną: historię choroby, orzeczenia o niepełnosprawności lub niezdolności do pracy, zaświadczenia o kosztach leczenia i rehabilitacji,

• dokumenty potwierdzające przyczyny niewypłacalności: świadectwa pracy i wypowiedzenia, dokumenty rozwodowe, akty zgonu, umowy kredytowe z historią rat, korespondencję z wierzycielami,

• dokumenty o sytuacji rodzinnej: akty urodzenia dzieci, orzeczenia alimentacyjne, dokumenty potwierdzające opiekę nad chorym członkiem rodziny,

• pełny obraz finansów: zaświadczenia o dochodach, decyzje ZUS, wyciągi bankowe, spis wszystkich zobowiązań z kwotami i datami.

Ten sam materiał pracuje dwa razy: najpierw uwiarygadnia wniosek o ogłoszenie upadłości, a później, co ważniejsze, stanowi podstawę stanowiska dłużnika na etapie ustalania planu spłaty, gdy sąd decyduje o ostatecznym kształcie oddłużenia.

Uczciwy obraz kwalifikacji wymaga też wskazania sytuacji, w których upadłość konsumencka nie jest najlepszym wyborem. Osoba aktywnie prowadząca działalność gospodarczą podlega upadłości na zasadach ogólnych (choć po zamknięciu firmy droga konsumencka stoi otworem). Komuś, kto ma stabilne dochody i majątek, na którym mu zależy, często bardziej opłacają się negocjacje z wierzycielami, redukcja zadłużenia, umorzenie odsetek czy korzystny układ ratalny pozwalają wyjść z długów bez likwidacji majątku. Wreszcie dla zadłużonych przedsiębiorców i osób z jednym dominującym wierzycielem alternatywą bywa postępowanie restrukturyzacyjne lub układ konsumencki. Dobra kancelaria zaczyna więc nie od wniosku, lecz od analizy, która z dróg, upadłość, negocjacje czy układ, da w konkretnej sytuacji najlepszy wynik.

Najlepszym dowodem na to, jak szeroko otwarta jest droga do oddłużenia, są zakończone sprawy. Poniższe historie klientów kancelarii, sprawy prowadził prawnik Szymon Smykowski, pokazują trzy różne punkty startu i trzy różne drogi do tego samego celu: życia bez długów. W nagraniach klienci sami o nich opowiadają.

Alina: emerytka po nieudanej działalności: umorzenie 100% długów

Pani Alina łączy w sobie aż trzy z opisanych wyżej kryteriów: wiek emerytalny, stan zdrowia i niezawinioną przyczynę zadłużenia. Schorowana, bez szans na zatrudnienie („pracę straciłam, nikt by do roboty już nie chciał przyjąć" 6:34), spróbowała utrzymać się z małego sklepu spożywczego na wsi. Interes upadł po siedmiu miesiącach pod ciężarem dzierżawy i rachunków, a około 50 tysięcy złotych pożyczek, w większości z parabanków, odsetki rozdmuchały do blisko 100 tysięcy. Sąd ocenił jej sytuację dokładnie tak, jak opisuje to art. 491 ze zn. 16: uznał trwałą niezdolność do spłat i umorzył 100% zobowiązań bez planu spłaty, w postępowaniu niejawnym, bez ani jednej wizyty pani Aliny w sądzie. Jej rada dla wahających się: „Nie ma co czekać. Samo się nic nie rozwiąże" (17:38).

Zobacz nagranie: Anulowała 100% długów: historia Aliny (YouTube)

Grzegorz:130–150 tysięcy złotych długu, dziś rata 600 zł u syndyka

Historia pana Grzegorza spod Warszawy pokazuje, że ani wysokość długu, ani jego „biznesowe" pochodzenie nie przekreślają kwalifikacji. Długi, między 130 a 150 tysięcy złotych, urosły z franczyzy sklepu, do której trzeba było co miesiąc dokładać, pożyczek od rodziny, kredytów branych na spłatę poprzednich kredytów i chwilówek, gdy żona z powodu dyskopatii i przepukliny nie mogła pracować. Przed upadłością raty pochłaniały 2700 zł miesięcznie, jak mówi, dwie trzecie jego wypłaty: „To nie można było nazwać życiem, a próbami przeżycia" (6:46). Windykacja nachodziła rodzinę i dzwoniła do jego pracy, a żona straciła posadę po wizycie komornika w miejscu zatrudnienia. Sąd ogłosił upadłość, umorzył część zobowiązań i ustalił plan spłaty, dziś pan Grzegorz płaci stałą, przewidywalną ratę 600 zł miesięcznie. „Nie ma co dłużej czekać, może być tylko lepiej", podsumowuje (17:12).

Zobacz nagranie: Historia Grzegorza i Aliny: oddłużeni ze 130 000 zł (YouTube)

Sabina: właścicielka mieszkania: zamiast upadłości skuteczne negocjacje

Sprawa pani Sabiny z Piły to praktyczna ilustracja sekcji „A jeśli upadłość to nie jest właściwa droga?". Około 80 tysięcy złotych długu u kilkunastu wierzycieli, ale też mieszkanie własnościowe, które chce kiedyś przekazać bliskim. W upadłości konsumenckiej nieruchomość zostałaby sprzedana przez syndyka, dlatego zamiast wniosku do sądu wybrano negocjacje z wierzycielami. Efekt: ugody obniżające raty, w jednej z firm z około 400 do 200 złotych miesięcznie, oraz ochrona mieszkania, o które wcześniej, jak opowiada, wierzyciel potrafił walczyć nawet przy 1000 złotych zaległości (5:12). Pani Sabina pracuje i chce spłacać, tyle że na warunkach możliwych do udźwignięcia: „Chciałabym, żeby to było już wszystko czyściuteńkie" (7:15).

Zobacz nagranie: Skuteczne negocjacje: historia Sabiny (YouTube)

– Te historie łączy jedno: na początku każdej z nich było przekonanie, że „u mnie się nie da". Pani Alina nie wierzyła, że emerytka może dostać pełne umorzenie, pan Grzegorz, że przy 130 tysiącach długu da się wrócić do normalnego życia, a pani Sabina bała się o mieszkanie. Za każdym razem kluczem było dopasowanie właściwej drogi do sytuacji: upadłość bez planu spłaty, upadłość z planem spłaty albo negocjacje. Najtrudniejszym krokiem jest zwykle ten pierwszy: decyzja, żeby w ogóle sprawdzić swoje możliwości – komentuje Szymon Smykowski.

Po zmianach z 2020 r. upadłość konsumencka stała się realnie dostępnym narzędziem nowego startu: kwalifikuje się do niej każdy niewypłacalny konsument, a o kształcie oddłużenia, od planu spłaty po umorzenie 100% długów, decyduje indywidualna sytuacja życiowa oceniana przez sąd. Na tę ocenę najmocniej pracują niezawinione przyczyny zadłużenia, udokumentowana sytuacja zdrowotna i rodzinna, ograniczone możliwości zarobkowe oraz nieskazitelna uczciwość w toku postępowania. Jeśli rozpoznajesz w tym artykule swoją sytuację, pierwszym krokiem jest bezpłatna analiza sprawy, każda historia oddłużenia, także te z naszych nagrań, zaczynała się właśnie od niej.